1.Czym jest lipidogram?
Lipidogram to zestaw parametrów opisujących tłuszcze i lipoproteiny obecne we krwi. W podstawowym profilu ocenia się cholesterol całkowity, HDL, LDL i triglicerydy, a coraz większe znaczenie ma również cholesterol nie-HDL.
Badanie pomaga oszacować ryzyko miażdżycy i chorób sercowo-naczyniowych. Jest szczególnie ważne dlatego, że podwyższony cholesterol przez wiele lat może nie powodować żadnych objawów, mimo że w ścianach naczyń stopniowo rozwijają się zmiany miażdżycowe.
2.Cholesterol całkowity – dobry punkt wyjścia, ale za mało do oceny ryzyka
Cholesterol całkowity obejmuje cholesterol transportowany w różnych lipoproteinach, m.in. LDL i HDL. Jest więc wartością zbiorczą. Może być podwyższony dlatego, że wysokie jest LDL, ale także dlatego, że stosunkowo wysokie jest HDL.
Z tego powodu sam cholesterol całkowity nie pozwala dobrze określić ryzyka. W polskich rekomendacjach wartość poniżej 190 mg/dl jest traktowana jako wartość pożądana w raporcie laboratoryjnym, ale decyzje o leczeniu opiera się przede wszystkim na LDL i całkowitym ryzyku sercowo-naczyniowym.
3.LDL – najważniejszy cel leczenia zaburzeń lipidowych
LDL transportuje cholesterol do tkanek. Nadmiar cząstek zawierających LDL sprzyja odkładaniu cholesterolu w ścianie tętnic i rozwojowi miażdżycy. Z tego powodu LDL jest najważniejszym parametrem, na który ukierunkowane jest leczenie obniżające cholesterol.
Nie ma jednego prawidłowego LDL dla wszystkich. Im większe ryzyko zawału i udaru, tym niższy powinien być cel.
4.Jakie są cele LDL?
Polskie i europejskie zalecenia uzależniają cel LDL od kategorii ryzyka sercowo-naczyniowego:
- małe ryzyko: LDL poniżej 115 mg/dl,
- umiarkowane ryzyko: poniżej 100 mg/dl,
- duże ryzyko: poniżej 70 mg/dl oraz zwykle redukcja wyjściowego LDL o co najmniej 50%,
- bardzo duże ryzyko: poniżej 55 mg/dl oraz redukcja o co najmniej 50%,
- ekstremalne ryzyko: w polskich rekomendacjach cel może wynosić poniżej 40 mg/dl.
Do wyższych kategorii ryzyka należą m.in. osoby z już rozpoznaną chorobą miażdżycową, po zawale lub udarze, a także część pacjentów z cukrzycą, przewlekłą chorobą nerek czy ciężką hipercholesterolemią.
5.HDL – dlaczego określenie „dobry cholesterol” jest uproszczeniem?
HDL uczestniczy w transporcie cholesterolu z tkanek do wątroby, dlatego potocznie określa się go jako „dobry cholesterol”. To określenie jest jednak uproszczeniem.
Niskie HDL często towarzyszy zwiększonemu ryzyku metabolicznemu, ale samo podnoszenie HDL nie jest obecnie celem leczenia. Polskie wytyczne podkreślają, że HDL nie jest samodzielnym celem terapii hipolipemizującej.
W raportach laboratoryjnych często przyjmuje się wartości powyżej 40 mg/dl u mężczyzn i powyżej 45 mg/dl u kobiet jako pożądane, ale wysokie HDL nie „neutralizuje” wysokiego LDL.
6.Nie-HDL – jeden z najbardziej praktycznych parametrów lipidogramu
Cholesterol nie-HDL obejmuje cholesterol znajdujący się we wszystkich potencjalnie aterogennych lipoproteinach, czyli takich, które mogą uczestniczyć w rozwoju miażdżycy.
Wylicza się go bardzo prosto:
Nie wymaga więc dodatkowego pobrania ani osobnego oznaczenia laboratoryjnego. Jest szczególnie przydatny wtedy, gdy triglicerydy są podwyższone albo dokładność wyliczenia LDL jest ograniczona.
7.Jakie są cele cholesterolu nie-HDL?
Podobnie jak w przypadku LDL, cel zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego. W polskich wytycznych wartości docelowe wynoszą w przybliżeniu:
- umiarkowane ryzyko: poniżej 130 mg/dl,
- duże ryzyko: poniżej 100 mg/dl,
- bardzo duże ryzyko: poniżej 85 mg/dl,
- ekstremalne ryzyko: poniżej 70 mg/dl.
Nie-HDL daje szerszy obraz aterogennych lipoprotein niż sam LDL i jest szczególnie wartościowy przy hipertriglicerydemii.
8.Triglicerydy – co pokazują?
Triglicerydy są podstawową formą magazynowania energii w organizmie. Ich stężenie zależy m.in. od diety, masy ciała, aktywności fizycznej, alkoholu, gospodarki węglowodanowej, hormonów i predyspozycji genetycznych.
Za prawidłowe przyjmuje się zwykle:
- na czczo: poniżej 150 mg/dl,
- nie na czczo: poniżej 175 mg/dl.
Podwyższone triglicerydy często współistnieją z otyłością brzuszną, insulinoopornością, cukrzycą typu 2 i spożywaniem nadmiernych ilości alkoholu.
9.Kiedy triglicerydy stają się szczególnie niebezpieczne?
Przy umiarkowanym podwyższeniu największym problemem jest wzrost ryzyka sercowo-naczyniowego związany z lipoproteinami bogatymi w triglicerydy. Przy bardzo wysokich wartościach pojawia się dodatkowo ryzyko ostrego zapalenia trzustki.
Polskie wytyczne określają ciężką hipertriglicerydemię jako wartości powyżej około 885 mg/dl. Taki wynik wymaga szybkiej oceny lekarskiej.
10.Dlaczego wysokie HDL nie „kasuje” wysokiego LDL?
To częsty błąd w interpretacji lipidogramu. Pacjent widzi wysokie HDL i zakłada, że podwyższony LDL nie ma już znaczenia. Tak nie jest.
Ryzyko związane z nadmiarem aterogennych lipoprotein pozostaje istotne niezależnie od tego, czy HDL jest stosunkowo wysokie. Dlatego decyzje terapeutyczne nie polegają na odejmowaniu „dobrego” cholesterolu od „złego” w sensie klinicznym.
11.Czy niski cholesterol całkowity zawsze oznacza dobry lipidogram?
Nie. Możliwe jest uzyskanie pozornie uspokajającego cholesterolu całkowitego przy niekorzystnym układzie poszczególnych frakcji. Dlatego najwięcej informacji daje pełny lipidogram.
Podobnie można mieć cholesterol całkowity nieco wyższy, ale stosunkowo korzystny profil poszczególnych frakcji. Ocena zawsze wymaga spojrzenia na całość.
12.Czy lipidogram trzeba wykonywać na czczo?
Nie zawsze. Aktualne zalecenia dopuszczają rutynowe wykonywanie profilu lipidowego bez pozostawania na czczo. U większości osób niewielki poposiłkowy wzrost triglicerydów nie zmienia istotnie oceny całego profilu.
Badanie na czczo może być jednak potrzebne w wybranych sytuacjach, szczególnie gdy triglicerydy są bardzo wysokie, wynik ma być dokładnie porównany z wcześniejszym pomiarem na czczo albo lekarz zalecił takie przygotowanie.
Polskie rekomendacje wskazują, że przy triglicerydach oznaczonych nie na czczo powyżej 440 mg/dl warto rozważyć powtórzenie profilu lipidowego na czczo.
13.Co wpływa na triglicerydy najbardziej?
Triglicerydy są bardziej zmienne niż cholesterol całkowity czy LDL. Mogą wzrastać po obfitym posiłku, po alkoholu, przy dużej podaży cukrów prostych, niewyrównanej cukrzycy, przybieraniu na masie i niskiej aktywności fizycznej.
Dlatego pojedynczy graniczny wynik warto oceniać razem z wcześniejszymi wynikami i sytuacją, w jakiej wykonano badanie.
14.Co jeśli LDL nie został wyliczony?
W wielu laboratoriach LDL jest obliczany na podstawie innych parametrów lipidogramu. Przy bardzo wysokich triglicerydach klasyczne wzory tracą wiarygodność i LDL może nie zostać podany.
W takiej sytuacji szczególnie przydatny jest cholesterol nie-HDL, który nadal można obliczyć jako cholesterol całkowity minus HDL.
15.Jak czytać lipidogram krok po kroku?
To główny parametr terapeutyczny. Sprawdź nie tylko wynik, ale przede wszystkim swój docelowy poziom wynikający z ryzyka.
Szczególnie jeśli triglicerydy są podwyższone.
Zwróć uwagę, czy badanie było na czczo czy nie i czy wynik nie jest bardzo wysoki.
Traktuj je jako dodatkową informację o profilu metabolicznym, a nie parametr, który „anuluje” wysokie LDL.
To wartość orientacyjna, która najlepiej nabiera znaczenia razem z pozostałymi elementami lipidogramu.
16.Kiedy podwyższony LDL powinien szczególnie zwrócić uwagę?
Bardzo wysokie LDL może sugerować hipercholesterolemię rodzinną. Polskie rekomendacje wskazują, że LDL powyżej około 190 mg/dl powinien skłonić do oceny w tym kierunku, szczególnie jeśli w rodzinie występowały przedwczesne zawały, udary lub bardzo wysoki cholesterol.
W takich sytuacjach nie należy ograniczać się wyłącznie do zmiany diety bez konsultacji lekarskiej.
17.Co może poprawić profil lipidowy?
Największe znaczenie ma ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans, zwiększenie udziału warzyw, produktów pełnoziarnistych i błonnika, regularna aktywność fizyczna, utrzymanie prawidłowej masy ciała, zaprzestanie palenia i ograniczenie alkoholu.
Przy istotnie podwyższonym ryzyku sam styl życia może nie wystarczyć. Leczenie farmakologiczne zmniejsza ryzyko zdarzeń sercowo-naczyniowych wtedy, gdy jest właściwie dobrane do poziomu ryzyka.
18.Co warto zapamiętać?
- Lipidogram to nie tylko cholesterol całkowity.
- LDL jest najważniejszym celem leczenia, a jego wartość docelowa zależy od ryzyka sercowo-naczyniowego.
- Nie-HDL obejmuje wszystkie główne aterogenne frakcje i jest szczególnie przydatny przy podwyższonych triglicerydach.
- HDL jest ważną informacją, ale nie jest celem leczenia i wysokie HDL nie neutralizuje wysokiego LDL.
- Triglicerydy są bardziej zmienne i silnie zależą od diety, alkoholu, masy ciała i metabolizmu glukozy.
- Rutynowy lipidogram nie zawsze wymaga bycia na czczo.
- Bardzo wysokie LDL lub triglicerydy wymagają szczególnej uwagi.
- Najlepiej interpretować wynik razem z wiekiem, ciśnieniem, paleniem tytoniu, cukrzycą, chorobami nerek i wcześniejszymi chorobami sercowo-naczyniowymi.
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji lekarskiej.